═slendingasaga Gu­mundar og Geirfinnsmßla III

á

III. Kl˙bburinn og Kiddi

Haf■ˇr SŠvarsson skrifará22.8.2018 11:33

Heildarmynd p˙slu­ ˙r mˇsaÝksteinum

┴ su­urhli­ tollgŠsluh˙ssins vi­ Tryggvag÷tu er stˇrkostlegt mˇsaÝkverk a­ finna eftir Ger­i Helgadˇttur. Sta­setningin er hins vegar ■annig a­ ■a­ fŠr ß engan hßtt a­ njˇta sÝn. Ůa­ er Ý raun vanvir­ing vi­ verki­. MˇsaÝkmyndin er svo stˇr a­ gott sjˇnarhorn er vandfundi­ Ý g÷tunni. Ůa­ er Ý sjßlfu sÚr listgrein a­ koma auga ß slÝkt fŠri. Vestur-■řskt fj÷lskyldufyrirtŠki Oidtmans brŠ­ra sß um uppsetninguna ß sÝnum tÝma Ý samrß­i vi­ Ger­i.á

MˇsaÝksteinarnir sem prř­a myndina voru fengnir frß ═talÝu og vˇgu samtals yfir ■rj˙ tonn. Allt ■etta efni var­ svo a­ vera tilb˙i­ Ý mismunandi stˇrum v÷lum og me­ mismunandi formi, ß­ur en byrja­ var ß myndinni. Ůessum heilu ■remur tonnum var svo ra­a­ ni­ur ß sinn sta­ Ý agnarsmßum v÷lum. Ůar ß me­al fengu nokkrir gullmolar a­ njˇta sÝn Ý sˇlargeislunum. Annar vestur-■řsku brŠ­ranna ßtti svo eftir a­ koma me­ myndina samsetta Ý hlutum og me­ fagmenn til a­ p˙sla saman heildarmynd Ger­ar sem lauk ßri sÝ­ar, Ý oktˇber ßri­ 1973. TollgŠslumerki­ mß finna Ý hŠgra horninu, sjßanlegir eru bßtar, sjˇrinn, sˇlin, vi­arbryggjan gamla - svipmynd af ■vÝ landslagi sem mßtti finna ß bak vi­ TollgŠsluh˙si­ ß ■eim tÝma. Hva­ var ß bak vi­ TollgŠsluh˙si­? FŠstir lei­a hugann a­ verkinu ■egar fˇlk fer ■ar hjß. MˇsaÝkverki­ sřnir sˇlina setjast Ý hafi­ og bßta Ý h÷fn.

HßtÝ­legur fundur vi­ lÝti­ tilefni

┴ sama tÝma og verki­ var undirb˙i­ utan landsteinanna, fˇr fram fundur Ý tollgŠsluh˙sinu. Hausti­ 1972 bo­a­i Kristjßn PÚtursson til fundar. Fundinn sßtu Halldˇr V. Sigur­sson, rÝkisendursko­andi, Ëlafur Jˇnsson tollgŠslustjˇri, Ëlafur Nilsson skattrannsˇknarstjˇri, ١rir Oddson, a­alfulltr˙i hjß sakadˇmi ReykjavÝkur, Hallvar­ur Einvar­sson a­alfulltr˙i vi­ embŠtti saksˇknara rÝkisins og ˇnefndur fulltr˙i l÷greglustjˇra. ┴samt ■eim var Kidda til halds og trausts ┴smundur Gu­mundsson, ˇbreyttur rannsˇknarl÷gregluma­ur ˙r Kˇpavogi. Mi­a­ vi­ stjˇrnskipulega tign fundargesta mŠtti Štla a­ eitthva­ miki­ hafi veri­ um a­ vera, var kannski r˙ssnesk mafÝa b˙in a­ taka yfir EimskipafÚlagi­? E­a ˇl÷glegt samrß­ bÝlaumbo­ana Ý stˇrfelldum tollalagabrotum? Ef til vill lß r÷kstuddur grunur fyrir a­ild rß­herra Ý dreifingu har­ra vÝmuefna og skrifstofustjˇrinn falsa­ bˇkhaldi­? Nei, ■a­ reyndist ekki tilefni­. Fundurinn fjalla­i um hvort rannsaka Štti skemmtista­ ni­ri Ý bŠ, veitingah˙si­ vi­ LŠkjarteig 2 Ý ReykjavÝk: Kl˙bbinn – eins og hann var sÝ­ar kalla­ur. Allur er varinn gˇ­ur en var virkilega nau­synlegt a­ rŠsa ˙t riddarali­i­? ┴ hva­a grundvelli?á

Morgunbla­i­ rekur fund ■ennan og tilefni hans sÝ­ar, ■ann 14. nˇvember ßri­ 1976, Ý frˇ­legri ˙ttekt. Kiddi P. byrja­i einn sÝns li­s, fylgdist me­ flutningum ßfengis frß ßfengis˙ts÷lunni vi­ Lindarg÷tu og til skemmtista­arins Kl˙bbsins. Kiddi P. fˇr ■vÝ nŠst a­ njˇsna um ■essa flutninga (Ý heimildarleysi og ßn eiginlegs umbo­s enda var hann ekki l÷gregluma­ur) og tˇk eftir ■vÝ a­ bÝll frß veitingah˙sinu fŠr afgreidda kassa ˙t um bÝlsk˙rsdyr Ý austurßlmu ßfengisverslunarinnar sem er flutt me­ sama bÝlnum til veitingah˙ssins. Kiddi taldi ■etta vÝsbendingu um a­ br÷g­ vŠru Ý tafli ■ar sem ■a­ hafi veri­ meint venja a­ afgrei­a ßfengi til veitingah˙sa Ý hinni ßlmu h˙ssins. Auk ■ess ßttu allar fl÷skur seldar til veitingah˙sa me­ vÝnveitingaleyfi a­ vera sÚrmerktar me­ au­kenningunni „VH” til a­greiningar frß ßfengi seldu til einstaklinga. Kidda gruna­i hins vegar a­ svo vŠri ekki hva­ var­ar ßfengisfl÷skurnar Ý k÷ssnunum Ý bÝlnum ß lei­ til Kl˙bbsins.

┴ ■essum tÝmapunkti, Ý lok sumars 1972, fÚkk Kiddi P. til li­s vi­ sig hjßlparsvein nokkurn og rannsˇknarl÷greglumann, fyrrnefndan ┴sa Ý KˇpavogsbŠ, til a­ „sannreyna” hva­ ■a­ var eiginlega sem Kiddi haf­i greinilega or­i­ ßskynja um. Ůeir gßtu ■ˇ sta­fest ■a­, a­ flutningar ■essir ßttu sÚr jafnan sta­ ß laugardagsmorgnum. Ůeir fÚlagar fylgdust me­ flutningunum ■essum frß 26. ßg˙st til 7. oktˇber ßri­ 1972. ═ sameiningu hafi ■eir tali­ saman fj÷lda kassa sem fˇru ˙t ˙r ˙ts÷lunni og Ý bÝl ß vegum veitingasta­arins. Mesti fj÷ldinn ß einum morgni – sem ■eir ku hafa sta­fest hjß hvor ÷­rum me­ talningu – voru 17 kassar. ┴ ■essum tÝmapunkti t÷ldu ■eir rÚttast a­ festa ß filmu ■essa flutninga, ■eir tˇku nokkrar ljˇsmyndir sem ßttu auk ■ess a­ sřna fram ß eitthva­ misjafnlega misjafnt. Ůeir lÚtu ■ar ■ˇ ekki sta­ar numi­ heldur tˇku ■eir sig saman og k÷nnu­u Ý sameiningu nokkrar tˇmar fl÷skur Ý grennd vi­ ■essa flutninga sem reyndust, ■egar allt kom til alls, ekki bera VH-merki­ – hvorki meira nÚ minna.

Kiddi P. og ┴si skrifu­u svo saman skřrslu um ■essa „rannsˇkn” og skiptu henni auk ■ess Ý tvo hluta – annars vegar sta­festar upplřsingar og hins vegar „ˇsta­festar” upplřsingar, en ekki hva­?

┴ fundinum me­ herram÷nnunum Ý tollgŠsluh˙sinu, spyrtu ■eir Kiddi og ┴si svo saman sta­festum upplřsingum um smyglmßl til landsins sk÷mmu fyrir „rannsˇkn” sÝna. Ůeir fÚlagar bentu sem sagt ß kŠrur sem lßgu fyrir sakadˇmi Ý ˇskyldum mßlum og vÝsa­u svo Ý „ˇsta­festar“ upplřsingar sem tengdu ■a­ saman vi­ Kl˙bbinn Ý skřrslu sinni. Auk ■ess veifa­i Kiddi P. ljˇsmynd af bÝl me­ k÷ssum ■ar sem gßtu m÷gulega veri­ fl÷skur ßn rÚttra merkinga. Og fleiri myndir af vettvangi sem sřndu ■egar allt kom til alls ekki fram ß eitt nÚ neitt – ■a­ skiptir hins vegar ekki h÷fu­mßli.

Ël÷gmŠt lokun Kl˙bbsins

┴ grundvelli alls ■essa, ˇsku­u ■eir Kiddi P. og ┴smundur eftir ■vÝ a­ fram fŠri fyrirvaralaus v÷rutalning hjß ┴TVR vi­ Lindarg÷tu ■ar sem fl÷skumerkingarnar yr­u athuga­ar, ßsamt tappainnsiglum og ß sama tÝma yr­i framkvŠmd athugun Ý ßfengisgeymslum Kl˙bbsins. Ůessi samstillta a­ger­ ßtti a­ koma Ý veg fyrir a­ rannsˇknarhagsmunir gl÷tu­ust og ßtti einnig a­ nema ß brott bˇkhaldsg÷gn sta­arins. Kiddi P. og ┴si fullvissu­u menn s÷mulei­is um a­ ■eir hef­u „ßrei­anlegar upplřsingar“ a­ Sigurbirni EirÝkssyni eiganda Kl˙bbsins vŠri fullkunnugt um ■essi meintu l÷gbrot.

Ůß kom Ý ljˇs a­ skattaframt÷l sÝ­ustu tveggja ßra vanta­i fyrir sta­inn. ┴ grundvelli ■ess taldi Ëlafur NÝlsson, ■ßverandi skattrannsˇknarstjˇri, sig hafa nŠgilega vel Ýgrunda­a ßstŠ­u til a­ skemmta skrattanum og rita­i brÚf stÝla­ ß sakadˇm ReykjavÝkur (me­ Kidda P. og ┴sa) ■ar sem fari­ var fram ß h˙srannsˇkn. Og hva­ ßtti h˙srannsˇkn a­ lei­a Ý ljˇs, nßkvŠmlega? Sjaldnast er drßttur ß skilum skattframtala talinn ßstŠ­a til h˙sleitar, en gott og vel. Sakadˇmur Ý umsjß Halldˇrs Ůorbj÷rnssonar lÚt a­ sjßlfs÷g­u ekki ß sÚr standa. H˙sleit ■essi fˇr fram tveimur d÷gum sÝ­ar e­a ■ann 14. oktˇber ßri­ 1972, nokkrar fl÷skur ßn merkinganna „VH“ voru sag­ar hafa fundist og bˇkhaldi­ var numi­ ß brott.

Frumrannsˇkn sakadˇms anna­ist ١rir Oddson, sem sat einmitt fundinn frŠkna. ١rir ger­i Sigurjˇni Sigur­ssyni l÷greglustjˇra grein fyrir ■eim kŠrum sem lßgu ß bor­i Sakadˇms gegn Kl˙bbnum. Annar fundargestur, Hallvar­ur Einvar­sson, skřr­i Sigrjˇni s÷mulei­is frß mßlinu. ═ framhaldinu tˇk Sigurjˇn l÷greglustjˇri ■ß ßkv÷r­un a­ svipta sta­inn vÝnveitingaleyfinu „fyrst um sinn og ■ar til anna­ ver­ur ßkve­i­.” Hverju ßtti ■a­ a­ skila fyrir rannsˇknarhagsmuni, nßkvŠmlega? L÷greglustjˇrinn studdi ßkv÷r­un sÝna me­ ßkvŠ­i 2. mßlsgr. 14. gr. ßfengislaga sem kva­ ß um a­ l÷greglustjˇra vŠri heimilt a­ banna vÝnveitingar ■egar „sÚrstaklega stendur ß.” L÷gin fjalla hins vegar ekkert um rannsˇknar˙rrŠ­i fyrir einu nÚ neinu. ┴fengisl÷g nefna ■essa heimild Ý samhengi vi­ lř­heilsusjˇnarmi­ og ÷nnur l÷gskřringarsjˇnarmi­ vÝsa augljˇslega ß allt anna­ en rannsˇknar˙rrŠ­i sem er af og frß.á

Hallvar­ur Einvar­sson skrifa­i greinarger­ ■ar sem hann r÷ksty­ur sÚrstaklega ■essa l÷gleysu l÷greglustjˇrans, segir hana „[sjßlfsag­a]“ og „ß řmsan hßtt Ý ■ßgu rannsˇknar mßlsins.“ Ůß bendir Hallvar­ur ß a­ „starfrŠksla ■essa veitingah˙ss, eins og mßlum var komi­, hafi veri­ allsendis ˇvi­eigandi frß sjˇnarmi­i almennrar rÚttarv÷rslu.” Ůa­ sem vantar Ý r÷kstu­ningi Hallvar­s er a­ sjßlfs÷g­u a­ ■etta hafi veri­ hin rÚtta lagalega t˙lkun en ■essi „skřring” brřtur Ý berh÷gg vi­ almennt vi­urkennda lagalega a­fer­. ═ sta­ ■ess a­ Hallvar­ur bendi ß a­ ■etta hafi veri­ rÚtt beiting lagaßkvŠ­isins ■ß segir hann beinlÝnis a­ ■etta hafi veri­ „nŠrtŠkast og skjˇtlegast” a­ beita ■essari lagaheimild.

═ kj÷lfar sviptingar vÝnveitingarleyfisins, kvarta Kl˙bbmenn til dˇmsmßlarß­uneytisins enda heyrir l÷greglustjˇrinn undir dˇmsmßlarß­uneyti­. Ůar situr sem rß­herra enginn annar en Ëlafur Jˇhannesson. Vitandi af gildrunni er Ëlafur tregur a­ opna sta­inn me­ ˙rskur­i Ý skjˇli valds rß­uneytis sÝns og kemur ■ess Ý sta­ lagalegum r÷kstu­ningi til Sigurjˇns l÷greglustjˇra ß framfŠri ßn ■ess a­ kve­a upp ˙rskur­ sjßlfur. ═ sjßlfu sÚr mŠtti efast um a­ slÝkt sÚ hŠgt ßn ■ess a­ Ëlafur hef­i, de facto, kve­i­ upp ˙rskur­ - en gott og vel. ═ r÷kstu­ningi Ëlafs kemur fram a­ l÷greglustjˇrinn hafi ekki geta­ reitt sig ß ■ß lagagrein sem l÷greglustjˇrinn bar fyrir sig var­andi sviptingu vÝnveitingaleyfis. ═ framhaldinu afturkallar Sigurjˇn l÷greglustjˇri ßkv÷r­un sÝna um sviptingu vÝnveitingaleyfisins. ═ adraganda ßrßsarinnar ß Ëlaf Jˇhannesson ■remur ßrum sÝ­ar, hausti­ 1975, ß Vilmundur Gylfason eftir a­ benda ß lagar÷k Hallvar­s Einvar­ssonar sem r÷ksemd fyrir ■vÝ a­ Ëlafur Jˇhannesson hafi me­ ˇl÷gmŠtum hŠtti hindra­ rannsˇkn ß starfssemi Kl˙bbsins. Sighvatur Bj÷rgvinsson, ■ßverandi ■ingma­ur Alř­uflokksins, ß svo eftir a­ bergmßla ■ß vitleysu Ý sal Al■ingis ß ˇgleymanlegan hßtt. Vilmundur og Sighvatur, skřla sÚr ß bak vi­ or­ og meiningar vafasamra manna. ┴ me­al ■eirra eru ■eir Hallvar­ur Einvar­sson og Kiddi P. og ■vÝ nau­synlegt a­ varpa nokkru ljˇsi ß s÷gu og hlutverk ■eirra.

Leikarar Ý vondri tr˙

Ůeir Hallvar­ur Einvar­sson, ■ßverandi a­alfulltr˙i embŠtti saksˇknara rÝkisins og ١rir Oddsson, ■ßverandi a­alfulltr˙i sakadˇms ReykjavÝkur, hei­ursgestir fundar Kidda P. ßttu heldur betur eftir a­ koma vi­ s÷gu ß sÝ­ari stigum. Ůeir fara bß­ir me­ hlutverk Ý Geirfinnsmßlinu – sem er ekkert anna­ en einn angi Kl˙bbmßlsins – sem hˇfst me­ fundinum Ý tollgŠsluh˙sinu.

═ kj÷lfar ■ess a­ SŠvar M. Ciesielski fÚkk loksins skriffŠri og bla­ Ý sÝnar hendur eftir margra mßna­a gŠsluvar­haldsvist Ý ˇl÷gmŠtum vistarverum SÝ­um˙lafangelsis, fˇr SŠvar a­ skrifa kŠru ß me­fer­inni sem hann hlaut. ═ framhaldi af skrifum gŠsluvar­haldsfangans SŠvars, fˇr fram rannsˇkn sem hefur veri­ nefnd „har­rŠ­isrannsˇknin” Ý Gu­mundar- og Geirfinnsmßlunum. Ůa­ var svo enginn annar en ١rir nokkur Oddsson sem var a­ sjßlfs÷g­u settur yfir ■ß meintu rannsˇkn ß illri me­fer­ ßri­ 1979. ═ vi­tali Helgarpˇstsins ■ann 9. nˇvember ßri­ 1979 er ١rir Oddsson spur­ur hispurslaust vegna har­rŠ­isrannsˇknarinnar – um ■a­ sem blasti vi­: „Getur ■a­ talist e­lilegt, a­ ■˙ sem nßnasti a­sto­arma­ur rannsˇknarl÷greglustjˇra [embŠtti sem Hallvar­ur nokkur Einvar­sson gengdi] og yfirma­ur řmissa ■eirra rannsˇknarl÷greglumanna sem stˇ­u a­ rannsˇkn Geirfinnsmßlsins, standir n˙ a­ rannsˇkn ■ar sem skera ß ˙r um ■a­ hvort har­rŠ­i hafi veri­ beitt gagnvart sakborningum er unni­ var a­ ■vÝ mßli?” ١rir taldi svo vera: „╔g tel a­ ■a­ sÚ ekki neitt athugavert vi­ ■a­." Var­andi andr˙mslofti­ Ý sama vi­tali – eftir a­ ١rir „yfirheyrir samstarfsmann [sinn] var­andi alvarlega ßkŠru og hittir hann sÝ­an Ý kaffistofunni stuttu sÝ­ar [■ar sem spjalla­ er] um daginn og veginn” segir ١rir ■a­ alls ekki vera neitt ■r˙gandi e­a fur­ulegt, hann beinlÝnis vi­urkennir a­: „╔g hef ekki or­i­ var vi­ ■a­, a­ andr˙mslofti­ hÚr hafi breyst [!] ß me­an ß rannsˇkninni stˇ­." S˙ sta­hŠfing segir allt sem segja ■arf um hversu alv÷rugefin s˙ „rannsˇkn” var.

Var­andi hlutverk Hallvar­s Einvar­ssonar mß benda ß brÚf bandarÝska sendirß­sins hÚr ß landi til utanrÝkisrß­uneytis BandarÝkjanna, dagsett ■ann 15. j˙lÝ ßri­ 1976, eftir a­ starfsma­ur sendirß­sins heimsˇtti SŠvar M. Ciesielski Ý SÝ­um˙lafanglesi – en SŠvar haf­i ekki teki­ ßkv÷r­un um hvort hann hyg­ist taka upp bandarÝskan rÝkisborgararÚtt. ═ brÚfinu vir­ist Hallvar­ur hafa leiki­ hlutverk rannsˇknardˇmara ■egar hann hˇtar SŠvari a­ hans bÝ­i aftaka Ý BandarÝkjunum:á

„ASSERTING THAT ORN HOSKULDSSON AND HALLVARDUR EINVARDSSON, TWO JUDGES ASSOCIATED WITH THE CASE, HAD THREATENED HIM. CIESIELSKI REPORTED THE SUBSTANCE OF THE ALLEGED THREATS AS BEING THAT HE WOULD LOSE HIS ICELANDIC CITIZENSHIP AND BE DEPORTED IF HE CHOSE US CITIZENSHIP. ADDITIONALLY, HE STATED THAT THE JUDGES TOLD HIM HE WOULD BE EXECUTED IN THE US FOR HIS ALLEGED CRIMES IN ICELAND."á

Hva­ var­ar hina svok÷llu­u „meintu” illu me­fer­ ß SŠvari og ÷­rum frelsissviptum ungmennum Ý SÝ­um˙la mß benda ß skřrslu starfshˇps InnanrÝksrß­uneytisins (2013), skipu­um af Ígmundi Jˇnassoni til sta­festingar ß a­ ■etta voru ekkert anna­ en langvarandi og ofsafengnar pyntingar. Ůß mß benda ß gagnrřni Evrˇpunefndar um varnir gegn pyndingum og ˇmannlegri e­a vanvir­andi me­fer­ e­a refsingu Ý kj÷lfar heimsˇknar til landsins ßri­ 1993 – nefndin taldi vistarveruna eina og sÚr Ý SÝ­um˙lafangelsinu falla undir al■jˇ­lega skilgreiningu ß hugtakinu pynting, sbr. 3. gr. mannrÚttindasßttmßla Evrˇpu. SŠvar fer fram ß enduruppt÷ku ßri­ 1994 og ■ß ■arf a­ setja annan rÝkissaksˇknara til a­ gegna st÷rfum Ý mßlinu ■ar sem ■ßverandi rÝkissaksˇknari var enginn annar en Hallvar­ur Einvar­sson. Enduruppt÷kubei­ni SŠvars M. Ciesielski ßtti eftir a­ vekja mikla athygli. HŠstirÚttur skipa­i Ragnar A­alsteinsson, hrl. sem talsmann SŠvars. Fyrrum ritstjˇri VÝsis Ý tÝ­ valdarßnstilraunar herst÷­var stu­ningsmanna gegn Ëlafi Jˇhannessyni, Ůorsteinn Pßlsson, ■ßverandi dˇmsmßlarß­herra, loka­i fangelsinu Ý SÝ­um˙la ßri­ 1996 og Ý framhaldinu var ■a­ selt til ni­urrifs. SÝ­um˙lafangelsi­ var svo jafna­ vi­ j÷r­u Ý byrjun febr˙ar ßri­ 1997, um ■a­ leyti sem Ragnar og SŠvar skila greinarger­ til HŠstarÚttar, ■ann 21. ■ess mßna­ar.

Hverra manna var Kristjßn PÚtursson?

Sveitastrßkurinn ˙r kotinu Ý Skagafir­i gengdi m÷rgum tr˙na­arst÷rfum fyrir Al■ř­uflokkinn ß Su­urnesjum en ■ar me­ er ■ˇ ekki ÷ll sagan s÷g­. Um ■a­ leiti sem fundurinn frŠkni um Kl˙bbinn ßtti sÚr sta­ ˇk Kiddi um ß eldrau­um Mustang Mach 1. Hvort hann geymdi enn■ß 22. kalÝbera skammbyssuna sem hann haf­i til umrß­a skal ˇsagt lßti­. A­spur­ur Ý vi­tali fyrrnefnds bla­s Helgarpˇstsins ■ann 9. nˇvember ßri­ 1979, um hvernig Kidda lÝka­i lÝking hans vi­ James Bond, gat Kiddi ekki neita­ ■vÝ a­ hafa fundist h˙n „heillandi.” Hvellhetturnar ˙r 8 gata tryllitŠkinu hŠg­u ß sÚr og Ý gegnum reykinn mßtti sjß n˙merapl÷tuna „J100“ ß bÝlnum.

EinkabÝlar bandarÝsku hermannana ß vellinum fengu bˇkstafina JO. EinkabÝlar Ýslenskra starfsmanna herst÷­varinnar bandarÝsku, me­ l÷gheimili­ ˙t ß velli, h÷f­u hins vegar n˙merapl÷tu sem byrja­i ß J. L÷gsagnarumdŠmi Kidda var bandarÝskt ÷ryggissvŠ­i undir herl÷gum og ■ar haf­i ■a­ veri­ til margra ßra. Ůa­ var nefnilega svo a­ eftir Essˇ-hneyksli­, e­a OlÝufÚlagsmßli­ svokalla­a, Ý kringum ßri­ 1960, ßtti Kiddi ekki afturkvŠmt til l÷ggŠslustarfa. Eins og Kiddi rekur Ý bˇk sinni Margir vildu hann feigan (1990): „LÝklegt mß telja a­ afskipti mÝn af OlÝufÚlaginu hf. hafi rß­i­ mestu um ■ß ßkv÷r­un rß­uneytisins og l÷greglustjˇra a­ bola mÚr ˙r starfi enda h÷f­u aflei­ingar mßlarekstursins marg■Štt ßhrif sem ekki ver­a rakin hÚr.”

Kristjßn PÚtursson byrja­i feril sinn sem l÷gregluma­ur Ý KeflavÝk um tvÝtugt, ßri­ 1950. BandarÝskir herl÷greglumenn fˇru einir me­ vopn ß ÷ryggissvŠ­inu og haf­i Kristjßn vaki­ mßls ß hvort ekki bŠri a­ vopnvŠ­a Ýslensku l÷gregluna ß vellinum. ═ fyrrnefndri bˇk stŠrir hann sig Ý sÝfellu af nßnum tengslum vi­ bandarÝska hermenn og rannsˇknarl÷greglumenn. Bˇk Kidda ver­ur ■ˇ a­ taka me­ grÝ­arlegum fyrirvara. Fyrir utan ■ß sta­reynd a­ sjßlfsŠvis÷gur eru Švinlega skilgreindar sem varnarrit h÷funda Ý sagnfrŠ­ilegum skilningi nŠr bˇk ■essi algj÷rlega nřjum hŠ­um Ý ˇtr˙ver­ugleika. Ůar er a­ finna samansafn af ˇraunverulegum senum sem eru ■ekktar fyrst og fremst ˙r bandarÝskum kvikmyndum sem eru vandrŠ­alega klisjukenndar. Ůß gerir ■a­ lesandanum gÝfurlega erfitt fyrir hva­ bˇk ■essi er st˙tfull af kvenfyrirlitningu, kyn■ßttanÝ­i og fordˇmum Ý gar­ samkynhneig­ra sem eru ger­ skil me­ hinum lßgk˙rulegasta hŠtti vÝ­svegar Ý k÷flum sem allir eiga ■ˇ a­ sřna fram ß tiltekna mannkosti h÷fundar. Mß ■ar helst nefna sanngirni, fˇrnfřsi og ˇttaleysi hetjunar sem lŠtur ekkert stoppa sig vi­ a­ gera hi­ „rÚtta” (sem oft ß tÝ­um vir­ist raunar vera vafasamt ef ekki beinlÝnist ˇl÷glegt og si­fer­islega rangt). Kiddi ■arf sÝfellt a­ bi­ja fallegu konurnar – sem hoppa Ý kj÷ltu hans e­a leggja h÷fu­ sitt ß bringu hans og vilja draga hann me­ sÚr Ý svefnherbergi­ – a­ bÝ­a. S÷guhetjan ■arf a­ fß sÚr einn sopa af ßfengi og svo halda ßfram a­ bjarga heiminum – ß me­an liggur vondi kallinn me­vitundarlaus eftir enn ein ßt÷kin ß stofugˇlfi hinnar f÷gru konu sem er me­ stj÷rnurnar Ý augunum.

═ ■essari bˇk vekur ■a­ engu a­ sÝ­ur athygli – eftir a­ Kiddi P. lřsir a­komu sinni a­ Essˇ-hneykslinu svokalla­a – a­ hann lřsir Ý raun st÷­u sinni me­ skilgreiningunni ß persona non grata: „[Ů]ess Ý sta­ var ■vÝ lřst ˇformlega a­ ■eir teldu sig ekki lengur geta bori­ ßbyrg­ ß st÷rfum mÝnum og Úg vŠri Ý raun embŠttinu ˇvi­komandi[!]”. Ůß ber starfsvettvangur og l÷gsagnarumdŠmi hans Kidda – bandarÝskt ÷ryggissvŠ­i – eftir a­komu hans a­ mßlinu me­ sÚr a­ hÚr megi vera sannleikskorn a­ finna.á

┴ri­ 1956, tveimur ßrum ß­ur en Kiddi P. skilar skřrslu til sakadˇms um Essˇ-hneyksli­, var ˇkyrr­ Ý lofti ■ar sem Framsˇknarflokkurinn sleit stjˇrnarsamstarfi vi­ SjßlfstŠ­isflokkinn ß grundvelli herst÷­varmßla og mynda­i ■ess Ý sta­ vinstri stjˇrn sem haf­i brottf÷r hersins Ý rÝkisstjˇrnarsßttmßla sÝnum. Frß sjˇnarhorni BandarÝkjamanna, var Framsˇkn ß atkvŠ­avei­um me­ ■vÝ a­ ■ykjast vera herna­arandstŠ­ingar. Ůß mß einnig benda ß a­ ßform voru uppi a­ hefja ■orskastrÝ­i­ vi­ Breta ■ar sem BandarÝkjam÷nnum ßtti beinlÝnis eftir a­ vera hˇta­ a­ myndu ■urfa a­ verja landi­ ß grundvelli varnarsamningsins. Menn h÷f­u lÝtinn h˙mor fyrir ■essu vestanhafs. ┴ri­ 1957 sŠkir Kiddi P. fj÷gurra vikna nßmskei­ Ý herst÷­inni Fort Gordon Ý GeorgÝufylki Ý BandarÝkjunum. Ůa­ er allra athygli vert a­ Kiddi P. nefnir ■etta atri­i hvergi Ý bˇk sinni. Svo vir­ist vera a­ ■a­ sÚ ˙r takti vi­ stÝl bˇkarinnar sem hefur ■a­ a­ markmi­i a­ sřna Kidda P. stˇran og sterkan Ý augum lesandans vi­ hvert tŠkifŠri sem gefst.á

┴ri sÝ­ar skilar Kiddi P. fyrrnefndri skřrslu til sakadˇms sem markar upphaf Essˇ-hneykslisins sem endar me­ fangelsisdˇmi yfir framkvŠmdastjˇra og ßtti eftir a­ orsaka miki­ fylgistap Framsˇknar. Um hva­ snÚrist ■etta Essˇ-hneyksli e­a OlÝufÚlagsmßl?

OlÝumßli­ fjalla­i m.a. um brot gegn l÷gum um gjaldeyrismßl, tollheimtu og bˇkhald hjß OlÝufÚlaginu hf. og dˇtturfÚlagi ■ess hinu ═slenzka steinolÝuhlutafÚlagi (Essˇ). FÚl÷gin starfrŠktu innflutning og s÷lu ß olÝuv÷rum. Dˇmsrannsˇkn hˇfst 16. desember 1958 og ßtti heldur betur eftir a­ vinda upp ß sig. Umbo­ Gunnars Helgasonar, rannsˇknardˇmara var sÝfellt vÝkka­ og annar rannsˇknardˇmari skipa­ur a­ auki, Gu­mundur Ingvi Sigur­sson sem ■ß var fulltr˙i sakadˇmarans Ý ReykjavÝk og ßtti raunar seinna eftir a­ vera skipa­ur verjandi Erlu Bolladˇttur Ý Gu­mundar- og Geirfinnsmßlum. Var rannsˇknardˇmurunum fali­ a­ rannsaka starfsemi fÚlaganna, OlÝfufÚlagsins hf. og Essˇ. Ůß var l÷ggiltur endursko­andi rannsˇknardˇmurum til halds og trausts.á

Eins og greint er frß Ý ßkŠru og dˇmurinn fjallar um ■ß var varnarli­i­ me­al vi­skiptavina Essˇ en sala ß olÝu til ■eirra var rÚttilega undan■egin tollum (enda ekki skilgreint innan eiginlegrar l÷gs÷gu ═slands). Tiltekinn angi svindlsins ˙tskřrir heildarmyndina ßgŠtlega: OlÝu sem Štlu­ var varnarli­inu (undan■eginn tollum) og ÷­rum vi­skiptavinum innanlands (tollskyld) var blanda­ saman Ý s÷mu tankana Ý tilteknu hverfi. Svo var dŠlt ■a­an af ■eim t÷nkum ßfram bŠ­i til varnarli­sins og til annarra – hversu miki­ fˇr hvert og hversu miki­ var reikna­ til tollyfirvalda? Ůa­ kom Ý ljˇs a­ rangar upplřsingar h÷f­u veri­ gefnar upp til yfirvalda og Ý bˇkhaldi. ┌tkoman var s˙ a­ Essˇ grŠddi ˇl÷glega ß kostna­ rÝkisins. FramkvŠmdastjˇri fÚkk fangelsisdˇm sta­festan me­ Hrd. 1963 bls. 674 og stjˇrn fÚlagsins bar a­ grei­a fjßrsekt. Mßli­ var hi­ vandrŠ­alegasta fyrir Framsˇknarflokkinn strax vi­ upphaf rannsˇknar ß svindlinu. Hart var vegi­ a­ flokknum fyrir mßli­ sem sßst ß fylgistapi Ý kosningunum ßri­ 1959. Gßrungar s÷g­u a­ fari­ hef­i fÚ betra; mjˇlkurk˙ FramsˇknarklÝkunnar hef­i falli­ ß grŠ­ginni. Ůß var ■ess geti­ Ý fj÷lmi­lum a­ eina mßlsv÷rn TÝmans, mßlgagns Framsˇknarflokksins, hafi veri­ a­ benda ß ■ß sta­reynd a­ SjßlfstŠ­isflokknum hef­i mßtt vera fullkunnugt um svindli­. ┴ me­an mßli­ gerja­ist Ý fj÷lmi­lum var gengi­ til kosninga, fyrst Ý j˙nÝ ßri­ 1959 og svo oktˇber sama ßr ■ar sem fj÷lga­ var um ßtta ■ingmenn, ˙r 52 Ý 60 (eftir a­ ■ingi­ haf­i sam■ykkt kj÷rdŠmabreytingu, kosi­ ˙t frß landshlutum en ekki sřslum). Ůrßtt fyrir fj÷lgun ■ingmanna tapa­i Framsˇkn tveimur m÷nnum, nß­i 17 m÷nnum ß ■ing. ═ kj÷lfari­ myndu­u Al■ř­uflokkurinn og SjßlfstŠ­isflokkurinn langlÝft rÝkisstjˇrnarsamstarf sem gŠtti heldur betur bandarÝskra hagsmuna ß ═slandi og ekkert veri­ a­ grÝnast me­ a­ vilja „herinn burt.”

Eins og greint er frß Ý dˇmi sakadˇms sem fyrrnefndur HŠstarÚttadˇmur vÝsar Ý, ■ß var dˇmsrannsˇkn ■essi – sem olli heldur betur straumhv÷rfum Ý Ýslenskum stjˇrnmßlum og sta­festi ÷ryggi herst÷­varinnar um langt skei­ – reist ß grundvelli skřrslu sem Kiddi P. og Gu­jˇn Valdimarsson l÷g­u fram ■ann 26. nˇvember ßri­ 1958. Skřrslan ■eirra ˙tskřrir a­ samkvŠmt „ßrei­anlegum upplřsingum" hafi olÝa ˙r t÷nkum Ý Nichol-hverfinu svokalla­a veri­ lßtin renna ni­ur olÝulei­slu ne­anjar­ar ß tank OlÝusamlagsins Ý KeflavÝk. Hver gat haft ■essar uplřsingar undir h÷ndum?á

Ůß segir ennfrekar Ý skřrslunni a­ „okkur skilst" a­ dŠlt hafi veri­ inn ß tanka ■ar sem blanda­ er saman innfluttum birg­um er fara ßttu til varnarli­sins vi­ a­rar birg­ir sem fara ßttu til notkunar ß innanlandsmarka­i. Ůetta hafi svo foringi varnarli­sins Ý olÝumßlum (P.O.L.) majˇr C. McLaughlin „sta­fest” Ý a­alst÷­um O.S.I. (Office of Special Investigation USAF), rannsˇknarl÷greglu varnarli­sins ß KeflavÝkurflugvelli. ═ skřrslunni er fyrrnefndur foringi olÝumßla varnarli­sins margnefndur sem eiginlegur heimildarma­ur auk ■ess sem ■a­ kemur fyrir a­ atri­i sÚu fengin skv. „÷ruggum heimildum.” Eins og var­andi fyrrnefnda atri­i­ sem skřrslan segir a­ sÚ fengin skv. „ßrei­anlegum upplřsingum" geta ■Šr upplřsingar a­eins komi­ frß starfsm÷nnum fyrirtŠkisins sem vissu af svindlinu e­a bandarÝska hernum.

═ vafas÷mu sjßlfsŠvis÷gu sinni, hafnar Kiddi P. a­ hafa or­i­ bandarÝskum yfirmanni rannsˇknarl÷greglunnar, John, a­ li­i me­ a­ finna „rotturnar” Ý kerfinu. Kiddi sag­ist ekki geta­ hjßlpa­: „╔g hafna­i ÷llu samstarfi Ý ■ß veru enda vi­b˙i­ a­ ma­ur kynni a­ ■vŠlast inn Ý hvers konar leyni■jˇnustust÷rf sem samrŠmdust illa mÝnum framtÝ­arßformum.”

═ ÷llum praktÝskum skilningi hins vegar er ekki hŠgt a­ horfa fram hjß ■vÝ a­ Kiddi P. var Ý ■vÝ hlutverki, Ý OlÝufÚlagsmßlinu, a­ bera upplřsingar ß milli, frß bandarÝska hernum og til sakadˇms, sem orsakar rannsˇkn sem olli miklu fylgistapi Framsˇknar (stuttu eftir a­ Framsˇkn setur herst÷­varmßl Ý uppnßm og sk÷mmu eftir a­ Kiddi P. sˇtti fj÷gurra vikna nßmskei­ Ý bandarÝskri herst÷­). ═ framhaldinu ver­ur til frjˇr jar­vegur fyrir langlÝfa stjˇrn Al■ř­uflokks og SjßlfstŠ­isflokks, Vi­reisnarstjˇrnina, sem gŠtti hagsmuna herveldisins bandarÝska hÚr ß landi.á

Eftir skřrslu sÝna Ý Essˇ-hneykslinu og ß me­an mßli­ var til rannsˇknar, ˙tskřrir Kiddi P. Ý fyrrnefndri bˇk sinni a­ hann hafi ekki lengur gegnt l÷greglust÷rfum ■rßtt fyrir a­ halda laununum sÝnum: „Ůetta ßstand stˇ­ Ý hartnŠr eitt ßr en ■ß bau­ utanrÝkisrß­herra mÚr a­ gerast rß­ningastjˇri Varnarmßladeildar ß KeflavÝkurflugvelli. Starfi­ fˇlst Ý ■vÝ a­ rß­a starfsmenn til varnarli­sins...”

Eftir sj÷ ßr Ý ■eirri st÷­u, frß 1960-1967, tekur Kiddi vi­ starfi deildarstjˇra tollgŠslunnar og ˙tlendingaeftirlitsins. Einnig sta­sett ß herst÷­inni ˙t ß velli. Ůa­ er Ý fullu samrŠmi vi­ ■ß lřsingu Kidda ß st÷­u sinni, a­ hann hafi haft einskonar persona non grata st÷­u hÚr ß landi eftir mßli­. Ůess vegna hafi Kiddi einungis starfa­ ß ÷ryggissvŠ­i og eiginlegri l÷gs÷gu BandarÝkjanna eftir ■etta.á

Og var­andi bÝlinn hans Kidda P. – hinn eldrau­a Mustang Mach 1 – ■ß keyr­i Kiddi hann ekki lengi. Sagan segir a­ nafni hans nokkur, eftir a­ hafa unni­ ß sŠnsku skemmtifer­askipi Ý KarabÝska hafinu Ý nokkur ßr, hafi komi­ til landsins og keypt gripinn. Hafandi veri­ erlendis ßtta­i nafninn sig ekki ß or­spori Kidda. Nafninn gerir ■ß ■au reginmist÷k a­ leggja bÝlnum ß almannafŠri og ■a­ vi­ Kl˙bbinn sjßlfan. Ůß hafi aldeilis ekki veri­ miki­ eftir af bÝlnum ■egar nafninn kom sÝ­ar a­ vitja hans – allar r˙­ur m÷lbrotnar. Hvort ■a­ sÚ s÷nn saga skal ˇsagt lßti­ og ekki hŠgt a­ selja dřrar en heildarver­mŠti bÝlsins, eftir a­ nafn Kristjßns PÚturssonar festist vi­ hann.

Af hverju Kl˙bburinn?

Ůegar allt er me­ felldu, ■ß er ßkŠra gefin ˙t sem er grundv÷llu­ ß rannsˇkn. ═ tilfelli Kl˙bbmßlsins var hins vegar rannsˇkn ß Kl˙bbnum grundv÷llu­ ß ßkŠru – hva­ var Ý gangi? Eftir a­ tˇlf ßra vi­reisnarstjˇrninni lauk, frß 1959-1971, tˇk vi­ vinstri stjˇrn sem ˇgna­i herst÷­var hagsmunum enn ß nř. ═ rÝksstjˇrnarsßttmßla vinstri stjˇrnar undir forystu Ëlafs Jˇhannessonar var ger­ atlaga a­ a­alvÝgi Ýslensk-bandarÝskra varnar- og vi­skiptahagsmuna: Varnarli­i­ skyldi fara burt Ý ßf÷ngum. Stjˇrnarli­ar l÷g­u raunar mismunandi skilning Ý merkingu ■eirrar klausu. Ëlafur ßtti svo eftir a­ nota legu landsins fyrir herst÷­ina sem ■rřsting ß BandarÝkin, til a­ beita Breta ■rřstingi til a­ gefa eftir Ý landhelgismßlum a­ ÷­ru sinni. Ekki um margt ˇlÝkt ■vÝ sem uppi var ß teningunum Ý fyrra ■orskastrÝ­inu.

┴ri eftir myndun vinstristjˇrnarinnar, ßri­ 1972, lŠtur Kiddi P. til skarar skrÝ­a enn og aftur og n˙ er ■a­ Kl˙bbmßli­. ËlÝkt olÝumßlinu - sem grundvalla­ist ß sannanlegri ˇl÷gmŠtri hßttsemi - ■ß var Kl˙bbmßli­ uppspuni frß rˇtum. Ůa­ stigmagna­ist og vatt heldur betur upp ß sig, hvarf Geirfinns Einarssonar var flŠkt Ý mßli­ og Ëlafur Jˇhannesson var saka­ur um a­ hafa hindra­ rannsˇkn mannhvarfsmßlsins s÷mulei­is. Fjˇrum ßrum eftir fund Kidda Ý tollgŠsluh˙sinu bjuggust allir vi­ afs÷gn Ëlafs Jˇhannessonar - eftir a­ Kl˙bbmenn voru ■ß komnir Ý gŠsluvar­hald vegna meintra tengsla vi­ Geirfinnsmßli­. Vilmundur Gyflason og Sighvatur Bj÷rgvinsson, Al■ř­uflokksmenn, rÚ­ust til atl÷gu me­ vitund og vilja SjßlfstŠ­isflokksins, en allt kom fyrir ekki, eins og sÝ­ar ver­ur raki­.á

Kl˙bburinn var­ ekki fyrir valinu vegna sannanlegrar refsiver­ar hßttsemi. Kl˙bburinn var valinn vegna tengingar vi­ Framsˇknarflokkinn – sem lß fyrir frß upphafi en var ekki afhj˙pu­ fyrr en Ý mi­ri ßrßs ß Ëlaf Jˇhannesson Ý febr˙ar ßri­ 1976. Hver var tengingin vi­ Framsˇkn? H˙sfÚlag Framsˇknarflokksins leig­i Sigurbirni EirÝkssyni, eiganda Kl˙bbsins, h˙snŠ­i fyrir skemmtista­inn GlaumbŠ, ■ar sem Listasafn ═slands stendur Ý dag. GlaumbŠr brann hins vegar svo h˙sfÚlagi­ festi kaup ß nřju h˙snŠ­i ß ■remur hŠ­um auk kjallara ß horni Kringlumřrarbrautar og Borgart˙ns. Sta­setningin er ekki fjarri lagi ■ar sem hˇtel Cabin stendur og heitir Ý dag. Gatan sem ■ar lß nefndist LŠkjarteigur – hefur lÝklega dregi­ nafn sitt af F˙lutjarnarlŠk sem ß­ur fyrr rann til sjßvar ß ■essu svŠ­i. Skemmtista­urinn sem ßtti eftir a­ fß nafngiftina Kl˙bburinn sÝ­ar haf­i heimilsfang sitt vi­ LŠkjarteig 2. Sigurbj÷rn EirÝksson eigandi Kl˙bbsins ■urfti a­ gera upp nřjan sta­, kaupa birg­ir og anna­ og samdi vi­ h˙sfÚlag Framsˇknar um a­ h˙sfÚlagi­ myndi gefa sÚr tveggja og hßlfrar milljˇn krˇna lßn sem rekstur skemmtista­arins skyldi grei­a upp ß ■remur ßrum. Ůar me­ myndi Sigurbj÷rn fella ni­ur kr÷fu sÝna ß h˙sfÚlagi­ Ý kj÷lfar brunans. H˙sfÚlag Framsˇknar sam■ykkti og ■ar me­ lß til grundvallar tengingin sem var notu­ til a­ klekkja ß ˇsamvinnu■ř­um m÷nnum Ý vestrŠnum varnarmßlum – hvorki meira nÚ minna.á

Vitu­ ■Úr enn – e­a hva­?

á


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

BŠta vi­ athugasemd

Hver er summan af nÝu og nÝtjßn?
Nota HTML-ham

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband